HR CHEM STUDY

17. वाच्य परिवर्तन (Vachya Parivartan)

इस पेज पर आपको 17. वाच्य परिवर्तन (Vachya Parivartan) के सभी महत्वपूर्ण बहुविकल्पीय प्रश्न (MCQ), परीक्षा उपयोगी नोट्स और ऑनलाइन क्विज़ मिलेंगे। अपने ज्ञान का परीक्षण करने और बोर्ड/प्रतियोगी परीक्षा में शत-प्रतिशत अंक प्राप्त करने के लिए नीचे दिए गए मॉक टेस्ट में अवश्य भाग लें।

कक्षा 10 संस्कृत व्याकरण अध्याय 17 वाच्य परिवर्तन के महत्वपूर्ण MCQ प्रश्न। hr chem study के साथ अपनी बोर्ड परीक्षा की तैयारी को 3-Level क्विज़ के साथ मजबूत करें।

👉 अध्याय का सारांश (Summary)

प्रिय विद्यार्थियों, संस्कृत व्याकरण का एक अत्यंत महत्वपूर्ण अंग है 'वाच्य परिवर्तन'। वाक्य में कर्ता, कर्म अथवा भाव की प्रधानता के आधार पर क्रिया का रूप निर्धारित करना ही वाच्य कहलाता है। संस्कृत में तीन प्रकार के वाच्य होते हैं: कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य और भाववाच्य। कर्तृवाच्य में कर्ता प्रधान होता है और क्रिया कर्ता के अनुसार चलती है। कर्मवाच्य में कर्म प्रधान होता है और क्रिया कर्म के अनुसार बदलती है। भाववाच्य में कर्ता और कर्म की प्रधानता न होकर केवल क्रिया (भाव) की प्रधानता होती है, और यह केवल अकर्मक धातुओं के साथ ही प्रयुक्त होता है। वाच्य परिवर्तन का अभ्यास करते समय हमें तीन मुख्य नियमों को ध्यान में रखना चाहिए। पहला, कर्तृवाच्य से कर्मवाच्य बनाते समय कर्ता में तृतीया विभक्ति, कर्म में प्रथमा विभक्ति और क्रिया को आत्मनेपदी (धातु + य + ते/ते/न्ते) के रूप में परिवर्तित किया जाता है। दूसरा, भाववाच्य में कर्ता में तृतीया और क्रिया सदैव प्रथम पुरुष एकवचन में रहती है। तीसरा, यदि वाक्य अकर्मक है तो वह भाववाच्य में ही बदलेगा। यह अध्याय न केवल परीक्षाओं के लिए, बल्कि शुद्ध संस्कृत लेखन और अनुवाद कौशल के लिए भी अनिवार्य है। बोर्ड परीक्षा में वाच्य परिवर्तन से संबंधित प्रश्न प्रायः 'वाक्य परिवर्तन कुरुत' या 'कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्त स्थानं पूरयत' के रूप में पूछे जाते हैं। व्यावहारिक जीवन में, जब हम किसी बात को सीधे न कहकर अप्रत्यक्ष रूप से कहना चाहते हैं, तब वाच्य परिवर्तन का ही सहारा लेते हैं। यह 3-Level आधारित क्विज़ आपके इस टॉपिक पर पकड़ को 100% मजबूत बनाने के लिए तैयार किया गया है। अभ्यास की निरंतरता ही आपको व्याकरण के इस भाग में पारंगत बनाएगी। विशेषता: यह एक 3-Level आधारित यूनीक क्विज़ है। अगले स्तर (Level 2 और 3) को अनलॉक करने के लिए छात्रों को वर्तमान स्तर में कम से कम 70% अंक स्कोर करने होंगे, जो उनकी बोर्ड परीक्षा की तैयारी को 100% मजबूत बनाता है।

महत्वपूर्ण प्रश्न (Important Questions)

PDF डाउनलोड करें

विद्यार्थी पंजीकरण

क्विज़ के महत्वपूर्ण निर्देश:

  • सारे concept clear करने के बाद ही टेस्ट दें।
  • इस ऑनलाइन टेस्ट में सभी प्रश्न बहुविकल्पीय (MCQ) हैं।
  • प्रत्येक प्रश्न को ध्यानपूर्वक पढ़ें और सही विकल्प का चयन करें।
  • क्विज़ लिंक दोस्तों तक शेयर करें।
  • विशेष नियम: यह क्विज़ 3 स्तरों में है। अगला स्तर (Level) खोलने के लिए आपको वर्तमान स्तर में कम से कम 70% अंक लाने होंगे।
  • पूरा चैप्टर अच्छी तरह से याद करने के बाद ही क्विज में भाग ले
  • अपनी डिटेल सही भरें, क्विज़ सब्मिट करने के बाद feedback जरूर दे। अच्छे फीडबैक साइट के होम पेज पर प्रकाशित होंगे
  • सवालो को आराम से हल करें, जल्दीबाजी नहीं करें
  • टेस्ट सबमिट करने के बाद आपका स्कोर आपके शिक्षक के डैशबोर्ड पर प्रदर्शित होगा।
  • प्रतियोगी परीक्षाओं और बोर्ड परीक्षा की बेहतरीन तैयारी के लिए आप इस टेस्ट का बार-बार अभ्यास कर सकते हैं।
👤
⏱️ 00:00
प्रश्न 1 / 20
अध्याय के सभी प्रश्न (Revision Notes)

*नोट: यह सेक्शन रिवीजन के लिए है। अपना ज्ञान परखने के लिए ऊपर दिए गए क्विज़ में भाग लें।

  1. संस्कृतभाषायां कति वाच्यभेदाः सन्ति?
    A) 3  |  B) 2  |  C) 4  |  D) 5
  2. कर्तृवाच्ये प्रधानं किम् भवति?
    A) कर्ता  |  B) कर्म  |  C) भावः  |  D) न कोऽपि
  3. कर्मवाच्ये क्रिया कस्य अनुसारं भवति?
    A) कर्मणः  |  B) कर्तुः  |  C) भावस्य  |  D) न कोऽपि
  4. भाववाच्ये क्रिया कस्य अनुसारं भवति?
    A) भावस्य  |  B) कर्मणः  |  C) कर्तुः  |  D) न कोऽपि
  5. 'रामः पुस्तकं पठति' अस्य कर्मवाच्यं किम्?
    A) रामेण पुस्तकं पठ्यते  |  B) रामः पुस्तकं पठ्यते  |  C) रामेण पुस्तके पठ्यते  |  D) न कोऽपि
  6. कर्तृवाच्यस्य कर्तरि का विभक्तिः भवति?
    A) प्रथमा  |  B) द्वितीया  |  C) तृतीया  |  D) चतुर्थी
  7. कर्मवाच्यस्य कर्तरि का विभक्तिः भवति?
    A) तृतीया  |  B) प्रथमा  |  C) द्वितीया  |  D) पञ्चमी
  8. भाववाच्ये क्रिया सदैव कीदृशी भवति?
    A) प्रथमपुरुष-एकवचनम्  |  B) उत्तमपुरुष-बहुवचनम्  |  C) मध्यमपुरुष-द्विवचनम्  |  D) न कोऽपि
  9. अकर्मक-धातूनां वाच्य-परिवर्तनं कुत्र भवति?
    A) भाववाच्ये  |  B) कर्मवाच्ये  |  C) कर्तृवाच्ये  |  D) न कोऽपि
  10. 'सह हसति' अस्य भाववाच्यं किम्?
    A) तेन हस्यते  |  B) सः हस्यते  |  C) तेन हसति  |  D) न कोऽपि
  11. वाच्य-परिवर्तने क्रियायाः 'य' प्रत्ययः कुत्र योज्यते?
    A) धातु-अन्ते  |  B) शब्द-अन्ते  |  C) प्रत्यय-पूर्वं  |  D) न कोऽपि
  12. 'बालकः दुग्धं पिबति' अस्य कर्मवाच्यं किम्?
    A) बालकेन दुग्धं पीयते  |  B) बालकः दुग्धं पीयते  |  C) बालकेन दुग्धे पीयते  |  D) न कोऽपि
  13. कर्तृवाच्ये क्रिया कस्य अनुसारं भवति?
    A) कर्तुः  |  B) कर्मणः  |  C) भावस्य  |  D) न कोऽपि
  14. कर्मवाच्ये कर्मणि का विभक्तिः भवति?
    A) प्रथमा  |  B) द्वितीया  |  C) तृतीया  |  D) चतुर्थी
  15. 'अहं गच्छामि' - अत्र किम् वाच्यम्?
    A) कर्तृवाच्यम्  |  B) कर्मवाच्यम्  |  C) भाववाच्यम्  |  D) न कोऽपि
  16. 'मया हस्यते' - अत्र किम् वाच्यम्?
    A) भाववाच्यम्  |  B) कर्मवाच्यम्  |  C) कर्तृवाच्यम्  |  D) न कोऽपि
  17. सकर्मक-धातुभिः किं वाच्यं शक्यम्?
    A) कर्मवाच्यम्  |  B) भाववाच्यम्  |  C) कर्तृवाच्यम्  |  D) न कोऽपि
  18. वाच्य-परिवर्तनस्य मुख्यं प्रयोजनं किम्?
    A) अभिव्यक्ति-वैविध्यम्  |  B) कठिनता  |  C) भयम्  |  D) न कोऽपि
  19. क्रियायाः आत्मनेपदी-रूपं कुत्र प्रयुज्यते?
    A) कर्म/भाव-वाच्ये  |  B) कर्तृवाच्ये  |  C) सामान्य-वाक्ये  |  D) न कोऽपि
  20. कर्तृवाच्ये कर्मणि का विभक्तिः भवति?
    A) द्वितीया  |  B) प्रथमा  |  C) तृतीया  |  D) पञ्चमी
  21. 'त्वया किम् पठ्यते' अस्य कर्तृवाच्यं किम्?
    A) त्वं किम् पठसि  |  B) त्वया किम् पठसि  |  C) त्वं किम् पठ्यते  |  D) न कोऽपि
  22. 'वृद्धः चलति' अस्य भाववाच्यं किम्?
    A) वृद्धेन चल्यते  |  B) वृद्धः चल्यते  |  C) वृद्धेन चलति  |  D) न कोऽपि
  23. 'छात्राः श्लोकं पठन्ति' अस्य कर्मवाच्यं किम्?
    A) छात्रैः श्लोकः पठ्यते  |  B) छात्राः श्लोकः पठ्यते  |  C) छात्रैः श्लोकं पठ्यते  |  D) न कोऽपि
  24. 'अहं गृहं गच्छामि' अस्य कर्मवाच्यं किम्?
    A) मया गृहं गम्यते  |  B) अहं गृहं गम्यते  |  C) मया गृहः गम्यते  |  D) न कोऽपि
  25. वाच्य-परिवर्तने कर्तायाः तृतीया-विभक्तिः कुत्र?
    A) कर्म/भाव-वाच्ये  |  B) कर्तृवाच्ये  |  C) केवल-भाववाच्ये  |  D) न कोऽपि
  26. 'क्रिया' कर्मवाच्ये कस्य पुरुषस्य?
    A) कर्म-पुरुषस्य  |  B) कर्तृ-पुरुषस्य  |  C) भाव-पुरुषस्य  |  D) न कोऽपि
  27. 'अकर्मक' धातुः कुत्र प्रयुज्यते?
    A) भाववाच्ये  |  B) कर्मवाच्ये  |  C) कर्तृवाच्ये  |  D) न कोऽपि
  28. 'सकर्मक' धातुः कुत्र प्रयुज्यते?
    A) कर्मवाच्ये  |  B) भाववाच्ये  |  C) कर्तृवाच्ये  |  D) न कोऽपि
  29. 'रामः फलं खादति' - अत्र कः वाच्यः?
    A) कर्तृवाच्यः  |  B) कर्मवाच्यः  |  C) भाववाच्यः  |  D) न कोऽपि
  30. 'रामेण फलं खाद्यते' - अत्र कः वाच्यः?
    A) कर्मवाच्यः  |  B) कर्तृवाच्यः  |  C) भाववाच्यः  |  D) न कोऽपि
  31. 'बालिका हसति' - अत्र कः वाच्यः?
    A) कर्तृवाच्यः  |  B) कर्मवाच्यः  |  C) भाववाच्यः  |  D) न कोऽपि
  32. 'बालिकया हस्यते' - अत्र कः वाच्यः?
    A) भाववाच्यः  |  B) कर्मवाच्यः  |  C) कर्तृवाच्यः  |  D) न कोऽपि
  33. वाच्य-परिवर्तनस्य नियम-ज्ञानं कस्य कृते?
    A) शुद्ध-अनुवादाय  |  B) लेखनाय  |  C) पठनाय  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  34. 'क्रिया-परिवर्तन' वाच्य-भेदे कथं भवति?
    A) धातु + य + प्रत्यय  |  B) धातु + प्रत्यय  |  C) धातु + लट्  |  D) न कोऽपि
  35. 'कर्तृ-विभक्ति' परिवर्तनं वाच्य-भेदे?
    A) तृतीया-रूपे  |  B) प्रथमा-रूपे  |  C) द्वितीया-रूपे  |  D) न कोऽपि
  36. 'कर्म-विभक्ति' परिवर्तनं वाच्य-भेदे?
    A) प्रथमा-रूपे  |  B) द्वितीया-रूपे  |  C) तृतीया-रूपे  |  D) न कोऽपि
  37. वाच्य-परिवर्तनं भाषायाः कस्य 'सौन्दर्य'?
    A) अभिव्यक्ति-सौन्दर्यम्  |  B) भाषा-सौन्दर्यम्  |  C) शैली-सौन्दर्यम्  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  38. 'भाववाच्य' क्रियायाः नित्य-रूपं किम्?
    A) प्रथमपुरुष-एकवचनम्  |  B) उत्तमपुरुष-बहुवचनम्  |  C) मध्यमपुरुष-द्विवचनम्  |  D) न कोऽपि
  39. 'वाच्य-परिवर्तन' सरावस्य मुख्य-उद्देश्यम्?
    A) व्याकरण-दक्षता  |  B) अनुवाद-क्षमता  |  C) वाक्य-रचना  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  40. 'अकर्मक-सकर्मक' भेदः कस्य कृते 'महत्त्वपूर्ण'?
    A) वाच्य-निर्धारणाय  |  B) क्रिया-निर्धारणाय  |  C) अनुवाद-निर्धारणाय  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  41. वाच्य-परिवर्तनं व्याकरणस्य कस्य 'अङ्गम्'?
    A) वाक्य-संरचना-अङ्गम्  |  B) पद-रचना-अङ्गम्  |  C) अर्थ-विज्ञान-अङ्गम्  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  42. 'कर्तृवाच्य' 'कर्मवाच्य' भेदः कस्य 'प्रधानता-आधारित'?
    A) कारक-प्रधानतायाः  |  B) क्रिया-प्रधानतायाः  |  C) पद-प्रधानतायाः  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  43. 'भाववाच्य' 'अकर्मकता' कस्य 'नियम-सिद्धान्त'?
    A) वाक्य-विज्ञानस्य  |  B) व्याकरण-शास्त्रस्य  |  C) भाषा-विज्ञानस्य  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  44. 'आत्मनेपदी' क्रिया-रूपं वाच्य-परिवर्तने कस्य 'नियम'?
    A) व्याकरणिक-नियमस्य  |  B) धातु-प्रक्रिया-नियमस्य  |  C) वाक्य-विन्यास-नियमस्य  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  45. वाच्य-परिवर्तनस्य 'सूक्ष्म-नियम' कस्य कृते 'चुनौती'?
    A) विद्यार्थिनः  |  B) व्याकरण-जिज्ञासोः  |  C) अनुवादकस्य  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  46. 'कर्तृ-कर्म' सम्बन्धः वाच्य-भेदे कस्य 'निर्धारण'?
    A) क्रिया-निर्धारणस्य  |  B) विभक्ति-निर्धारणस्य  |  C) वाक्य-रचना-निर्धारणस्य  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  47. वाच्य-भेदस्य 'वैज्ञानिक-दृष्टिकोणः' कः?
    A) वाक्य-संरचना-विश्लेषणम्  |  B) पद-सम्बन्ध-विश्लेषणम्  |  C) क्रिया-रूप-विश्लेषणम्  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  48. 'वाच्य-परिवर्तन' सरावस्य 'दार्शनिक-आधार' कः?
    A) अभिव्यक्ति-वैविध्यम्  |  B) भाषा-सन्तुलनम्  |  C) शैली-विस्तारः  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  49. क्रियायाः 'य-प्रत्ययः' कस्य 'कार्य-रूप'?
    A) वाच्य-परिवर्तन-रूपस्य  |  B) धातु-संशोधन-रूपस्य  |  C) व्याकरण-सिद्ध-रूपस्य  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  50. वाच्य-भेदस्य 'उपयोगिता' कस्य कृते 'अत्यधिक'?
    A) साहित्यिक-लेखनस्य  |  B) भाषा-अनुवादस्य  |  C) संवाद-लेखनस्य  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  51. 'भाववाच्य' केवलं 'प्रथमपुरुष-एकवचन' किमर्थं?
    A) नियम-निर्धारणाय  |  B) भाव-प्राप्तये  |  C) सरल-वाक्य-रचनायै  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  52. वाच्य-परिवर्तनं कस्य 'अनुवाद-कौशल'?
    A) भाषा-अनुवादकौशलस्य  |  B) वाक्य-रचना-कौशलस्य  |  C) व्याकरण-बोध-कौशलस्य  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  53. वाच्य-भेदस्य 'शिक्षण-विधिः' का?
    A) नियम-विश्लेषण-पद्धतिः  |  B) वाक्य-परिवर्तन-पद्धतिः  |  C) पद-सम्बन्ध-पद्धतिः  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  54. 'वाच्य-परिवर्तन' सरावः कस्य कृते 'अमर-ज्ञान'?
    A) मानवस्य  |  B) विदुषः  |  C) छात्रस्य  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  55. अन्ते वाच्य-अध्यायस्य 'निष्कर्ष-सार' कः?
    A) वाक्य-संरचना-दक्षता  |  B) व्याकरण-बोध-क्षमता  |  C) क्रिया-निर्धारण-शक्तिः  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  56. क्रिया-पदस्य 'अकर्मक-सकर्मक' भेदः कस्य 'आधार'?
    A) वाच्य-निर्धारणस्य  |  B) क्रिया-रूपस्य  |  C) वाक्य-रचनायाः  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  57. 'वाच्य-परिवर्तन' नियमः कस्य व्याकरणस्य 'हृदय'?
    A) संस्कृत-व्याकरणस्य  |  B) भाषा-संरचना-शास्त्रस्य  |  C) पद-विज्ञानस्य  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  58. वाच्य-भेदस्य 'ज्ञान-प्राप्ति' कस्य 'लक्ष्य'?
    A) भाषा-शुद्धतायाः  |  B) व्याकरण-दक्षतायाः  |  C) अनुवाद-क्षमतायाः  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  59. 'वाच्य-परिवर्तन' सरावस्य 'अन्त-सन्देश' कः?
    A) भाषा-दक्षता  |  B) व्याकरण-शुद्धिः  |  C) वाक्य-सौन्दर्यम्  |  D) चारों विकल्प सही हैं
  60. वाच्य-भेदस्य 'अध्ययन' कस्य 'जीवन-कौशल'?
    A) मानवस्य  |  B) विदुषः  |  C) छात्रस्य  |  D) चारों विकल्प सही हैं
0
0

0%

अपना सुझाव दें (Feedback)

वेबसाइट को और बेहतर बनाने के लिए अपने विचार हमें भेजें।